De man met vliegenwaaier kijkt ons peinzend aan. Volgens het bijschrift zien we Lü Xian, de onsterfelijke Lü, zijn eigenlijke naam is Lü Dongbin, geboren in het jaar 796. Hij is een van de acht onsterfelijken uit de taoïstische traditie, afgebeeld met een magisch zwaard over zijn rug. Vanzelfsprekend een tegel uit China, zou je denken.
Deze tegel is echter niet in China geschilderd, maar in Makkum, in de aardewerkfabriek van Tichelaar. Het is een tegel uit een serie van tientallen verschillende voorstellingen, een serie die te danken is aan de handelsfirma Martin van Straaten. De oprichter en naamgever – een oliehandelaar met zowel de Britse als Nederlandse nationaliteit – had ook veel belangstelling voor kunstnijverheid en richtte zich eind 19de eeuw onder meer op de tegelhandel.
Hij werd een van de opdrachtgevers van de laatste Nederlandse tegelbakkerijen waar men nog de traditionele, handgemaakte tegels met tinglazuur maakte. In Engeland, waar al vroeg een grote, industriële productie op gang kwam, bleef er een nichemarkt voor dit ambachtelijke product, aansluitend bij de idealen van de arts-and-craftsbeweging. In 1915 kwam Van Straaten om, op de terugreis uit New York, als passagier van de Lusitania, die met meer dan twaalfhonderd opvarenden door een Duitse onderzeeër tot zinken werd gebracht.
Men paste een ‘streng glazuur’ toe, dat minder uitvloeit.
De firma werd voortgezet door zijn zakenpartner en schoonzoon Charles Lam, die kort na het einde van de Eerste Wereldoorlog een nieuwe serie bestellingen uitzette in Nederland. Aan Tichelaar in Makkum vroeg hij onder meer om een serie grote tegels met exotische ‘Perzische’ decors, die we tegenwoordig eerder Osmaans of Iznik zouden noemen.
Maar hij had ook contacten in China, met de tegelmaker Wu Jinhe, in het stadsdistrict Fengxi (in de prefectuur Chaozhou, provincie Guangdong). Mogelijk leverde die al rond 1910 porseleinen tegels met uiteenlopende historische figuren en typen. Deels zijn die ontleend aan de klassieke Chinese literatuur, zoals de 14de-eeuwse Roman van de Drie Koninkrijken. Er zijn wel honderden verschillende voorstellingen van hem gedocumenteerd. Het was een product voor een luxe markt; de tegels zouden hun weg vinden naar huizen in Downing Street en Primrose Hill, en in het warenhuis Harrods. Al was de toepassing daar dan op de toiletten voor het personeel.
In de zomer van 1927 brak een grote burgeroorlog uit in China. De aanvoer van tegels viel hierdoor vrijwel stil. Opnieuw benaderde Charles Lam de firma Gebroeders Tichelaar, nu met de vraag of deze kans zag om een vergelijkbaar product te maken. Hij stuurde een serie van 55 porseleinen tegels naar Makkum, en begin 1929 nog een reeks aquarellen om een betere indicatie van de gewenste kleuren te geven. Er moest wel het nodige geëxperimenteerd worden; de tinglazuurtechniek leent zich minder voor de scherpe tekeningen die op het porselein mogelijk zijn. Men paste een zogenaamd ‘streng glazuur’ toe, dat minder uitvloeit.
En men vatte de opdracht uiterst serieus op. Zeker op de tegels uit de jaren dertig zijn de Chinese karakters zo zorgvuldig overgenomen, dat de namen nog steeds te lezen zijn voor wie het schrift beheerst.
Meer weten
AusemaEU
+31 (0) 6 37 40 73 92
www.houseofausema.com
AusemaEU heeft naast 17de-eeuwse tegels een grote collectie 20ste-eeuwse Chinese tegels. Een deel daarvan was in 2021 te zien in het Nederlands Tegelmuseum in Otterlo in de presentatie Chinezen uit Makkum. Ook wordt de collectie besproken in de publicatie van Jan Pluis en Min Chen: Nederlandse tegels uit de 20ste eeuw met Chinese en Japanse voorstellingen, Leiden 2020.